درﺁمدي بر ادبيات مرثيه توركي آذربایجان

آئینه هویت ایرانی آذرآبادگان و آران ایران ( جمهوری آذربایجان )

درﺁمدي بر ادبيات مرثيه تركي

خلاصه مقاله:
مردم ايران تا قبل از دولت صفوي از داشتن دولت ملي محروم بودند ظهور دولت صفوي و رسميت يافتن مذهب تشيع در ايران و احياي قدرت و شوكت دوران ساسانيان دوره جديد تاريخ ايران بود . رسميت يافتن تشيع در ايران و تهاجمات پي در پي تركان عثماني به ﺁذربايجان و اردن باعث تقويت هرچه بيشتر احساسات شيعي در اين نواحي بود به ويژه ﺁنكه در اين دوره زبان گفتاري مردم اين نواحي هم به تركي ﺁذري تغيير يافته بود بدون ﺁنكه بستر فرهنگي و ادبي تغييري نمايد زيرا زبان و ادب فارسي زبان فرهنگي سراسري ايرانيان همواره در جايگاه ملي رفيع خود حضور داشت .
در اين دوران جديد گونه اي ادبيات ايراني پديدار گشت كه به لحاظ محتوا و ظاهر ﺁيينه تمام نماي هويت ايراني مردم ﺁذربايجان و اران ایران ( جمهوری آذربایجان ) است با ويژگي هايي چون ، وزن ، موسيقي ، عبارات ، ... ﺁنچه در اين نوشتار ارائه شده است در ﺁمدي براي بررسي هاي بعدي از زواياي مختلف جهت تبيين ويژگي هاي ايراني و ملي ادبيات ﺁذربايجان و اران مي باشد . هويت ملي و مذهبي ﺁذربايجان بخش بزرگی از هويت ملي ايران است ، ادبيات مرثيه تركي ﺁذري هم به جهت ويژگي هاي متعدد خود ﺁيينه هويت ايراني و اسلامي ﺁذربايجان مي باشد.

درﺁمد
ﺁذربايجان در طول تاريخ ايران از جهات مختلف جايگاه ويژه اي داشته است . جايگاه ﺁذربايجان در شعر و ادب ، تمدن و فرهنگ مهمتراز همه نقش ﺁن در حفظ وحدت ملي و تماميت ارضي ايران موضوعات جالبي براي بررسي و پژوهش هستند . ﺁنچه امروزه ضرورت اجتناب ناپذيري دارد و بايستي به طرق مختلف به ﺁن پرداخت تلاش هاي سازمان يافته اي كه تجزيه فرهنگي ، هويتي و سرانجام تجزيه خاك ايران با تكيه بر نژاد ، قوميت و زبانهاي مردم ايران زمين است . اين تلاش ها در تحريف ﺁشكار تاريخ بر ﺁن هستند كه نظريه هاي نژادي و زباني را مستمسك ايران ستيزي قرار دهند نمونه بارز ﺁن فعاليت برخي نشريات دانشجويي و محلي است كه توسط هسته اي از كمونيست ها و هواداران فرقه دمكرات ﺁذربايجان هدايت و سازماندهي مي شود علناً و عملاً براي مردم غيور ﺁذربايجان قيم مآبانه هويت نژاد پرستانه اي ترسيم كرده هويت ايراني اسلامي را مورد تحريف قرار مي دهند افتخار به گرگ خاكستري يا افتخار به تركان سومري! وجه اهميت و تبليغ اساتيدي به ظاهر دلسوز ادبيات و زبان تركي ﺁذري است.
بهانه اي كه اين جريان به اتكاي ﺁن مي خواهد براي ﺁذربايجان يك هويت غير ايراني جعل كند زبان تركي ﺁذري مردم ﺁذربايجان ايران و اران ايران شمالی جمهوری آذربایجان مي باشد . ﺁنچه در اين مقاله به عنوان طرح اوليه و مطالعات نخستين ارائه مي گردد بر ﺁن است جوانب بررسي ادبيات مرثيه تركي ﺁذري ريشه هاي ايراني بودن اين ادبيات شكوفاي ايراني را ترسيم نمايد اين تلاشي است جهت روشن نمودن ابعاد همگرايي فرهنگي و ادبي و مذهبي ﺁذربايجان و اران در تاريخ ايران است .

ادبيات مرثيه تركي در ﺁذربايجان
ادبيات مرثيه تركي در رثاي سالار شهيدان و شهداي كربلا و ﺁذربايجان و اران ايران جمهوري فعلي ﺁذربايجان به ﺁغاز رواج تشيع در ﺁنجا باز مي گردد . اين ادبيات ايراني در اين خطه همزمان با تلاش صفويان براي دستيابي به قدرت ، اولين نمونه هاي خود را ارائه داده است اگر بگوئيم كه ادبيات كه مكتوب تركي در دامان فرهنگ و تمدن ايراني قدم به عرصه وجود گذاشته است بي راه نگفته ايم . اسلام ﺁوردن تركان هم از طريق ايران ، ايرانيان بوده است هم دين ، هم زبان و ادبيات تركي چه در شرق و تركستان و چه در غرب و ﺁسياي صغير از همان ﺁغاز عنصر جدا ناشدني ايراني را در خود داشت** . ادبيات مرثيه هم كه بيش از هفتاد درصد ادبيات مكتوب تركي ﺁذري را تشكيل مي دهد اين هويت ايراني را هر چه بيشتر با خود دارد گرچه ادبيات غنايي ﺁذري هم از اين قاعده مثتثني نيست ولي ادبيات مرثيه براي نشان دادن عمق و ارتباط ﺁذربايجان و اران و زبان ﺁن با ايران و ادبيات فارسي گوياترين موضوع است . به ويژه ﺁنكه مذهب شيعه به عنوان يكي از عوامل مهم وحدت ملي از عصر صفويه حافظ وحدت ملي و ارضي ايران در مقابل حملات پي در پي تركان عثماني و ازبك بوده است . براي بررسي اين مسئله و روشن نمودن اين جلوه بررسي نشده فرهنگي ايراني لازم است دو موضوع ديگر را در بستر فرهنگي ايران به ويژه در ﺁذربايجان و اران مورد توجه قرار داد .

نخست : زبان تركي در ﺁذربايجان و ديگري شيعه شدن مردم اين ايالت ايران . ادبيات ايراني مرثيه ﺁذري از امتزاج اين دو در بستر شعر و ادب فارسي زاده شد.

تركي ﺁذري در ﺁذربايجان و مذهب تشيع
رواج ﺁذري در ﺁذربايجان و اران تاريخي روند تدريجي داشته است كه از قرن پنجم ﺁغاز و در قرن ششم و هفتم هجري رو به گسترش نهاد - البته اظهارات بي پايه و دليلي هم وجود دارد كه اين روند از هفت هشت هزار سال پيش شروع شده و سومري هاي ترك زبان ؟ ﺁغازگر ﺁن هستند- موج هاي بعدي ورود اقوام بيانگر ترك زبان به ايران در قرن هشتم و نهم اين روند را تكميل كرد كه در حكومت تركمانان قراقويونلو به نهايت خود رسيد .
همزماني تكميل اين روند و شيوع زبان تركي در كنار زبان ملي و سراسري فارسي با خيزش جنبش صفويه با رنگ و صبغه شيعي براي قبضه قدرت و تشكيل دولت ملي ايران از موضوعات جالب تاريخ ايران است علاقه عشاير ترك به مذهب شيعه و ﺁرمان هاي عدالت خواهانه ﺁن در قالب فرقه هاي بكتاشيه ، حروفيه خود را نشان داد كه حكايت از پذيرش تمايلات حق طلبانه شيعي در ميان ﺁنان بود همين علاقه كلي به تشيع در ايران بود كه شاه اسماعيل صفوي را در بهره گيري از اين عامل و انگيزه قدرتمند بالقوه وا داشت 2 . مبارزه شديد صفويان با عثماني ، ﺁذربايجان را محل زد و خورد ساخت كه زنده نگهداشتن احساسات ملي مذهبي رمز بر جاي ماندن دولت نوپاي صفويه بود . از اين روست كه ﺁيين هاي سوگواري مذهبي در ﺁذربايجان - به ويژه در اردبيل زادگاه صفويان – در مقايسه با ساير نواحي ايران از گستردگي و اهميت خاصي برخوردار است . در ارتباط ادبيات نوظهور تركي ﺁذري و تمايلات شيعي جالب ﺁن است كه بدانيم ملا محمد فضولي كه در ادبيات تركي عثماني جايگاه عالي دارد شيعه مذهب است و كتاب مفصلي تحت عنوان "حديقه السعدا" در مقتل امام حسين ع تاليف كرده است كه تا چند سال پيش به علت موضوع ﺁن ، عامدانه از چاپ و انتشار ﺁن جلوگيري مي شد.خوشبختانه اين اثر به كوشش يكي از محققان ايران اخيراً تصحيح و چاپ شده است 3 . فضولي بغدادي اين شاعر شيعي در قرن دهم هجري اولين تركيب بند مرثيه تركيبي ﺁذري را سروده است* .
قرن نهم و دهم نمونه هاي مستحكم شعر و ادب تركي ﺁذري كه رنگ شيعي به خود مي گرفت ﺁفريده شد به عبارت ديگر ادبيات تركي در ﺁذربايجان در دامان زبان ادبيات فارسي با تمايلات شيعي قدم به عرصه وجود گذاشت . اين رابطه در قرن يازدهم و دوازدهم هجري ادامه يافت. 4
قرن سيزدهم هجري اوج شكوفايي ادبيات تركي ﺁذري در ﺁذربايجان واران است كه قسمت عمده ﺁن مرثيه هاي سوزناك است. مهمترين مشخصه شعراي ايراني اين خطه ، طبع ﺁزمايي در مرثيه است است حتي شعراي كه به غزلسرايي شهرت يافته يافته اند . دواوين شعراي ﺁذري از سه قسمت تشكيل مي شده است نخست غزليات و اشعار فارسي ، غزليات و اشعار تركي و قسمت پاياني ديوان ﺁنها نوحه ها و مرثيه ها بود.

پرداختن به طور كامل به موضوع در اين مجال امكان ندارد صرفاً براي بيان مسئله لازم به ذكر مي داند كه فقط در قرن سيزدهم بيش از پنجاه شاعر در قره باغ وجود داشته است كه همگي در شعر فارسي و تركي ﺁذري و مرثيه سرايي دست توانا داشته اند 5 .

علي رغم اين نمونه كوچك از گستردگي شعر و ادب ايراني در اران با برنامه هاي ايران زدايي و اسلام ستيزي كه توسط روسهاي تزاري و بعد كمونيست ها پس از جنگ هاي ايران و روس در قلمرو از دست رفته ايران به اجرا در ﺁمد و اكنون هم به اشكال ديگر ادامه دارد چنان وضعيتي پيش ﺁمده است كه در زادگاه نظامي گنجوي كمتر كسي مي تواند اشعار نظامي را به خط و زبان اصيل ﺁن بخواند*.

هويت ايراني ادبيات مرثيه ترکی ﺁذري
در يك بررسي و نگاه اجمالي در مورد ويژگي هاي ايراني ادبيات مرثيه ﺁذري مشخصه هايي جلب توجه مي كند كه فهرست وار چنين مي توان برشمرد و اين ويژگي ها از زواياي مختلف مبين هويت ايراني و اسلامي و ارتباط ناگسستني با شعر و ادب فارسي است:

- در شكل و قالب شعرهاي مرثيه شاهد ﺁن هستيم كه همگي برگرفته از شعر و ادب شيعي فارسي است.
- اوزان عروضي اشعار نوحه همان اوزان عروضي شعر و ادب فارسي است.
- موسيقي نوحه هاي تركي ﺁذري همگي در گوشه هاي موسيقي سنتي ايراني اجرا مي شوند . اغلب نوحه ها در دستگاه همايون ، شور و يا گوشه هايي چون حسيني ، زابل ، حجازي ... اجرا مي شوند . چنان كه مي دانيم بين شعر و موسيقي ، اوزان عروضي و دستگاههاي موسيقي رابطه مستقيمي وجود دارد كه در شعر و ادب و موسيقي ايراني مرثيه ها به خوبي قابل مشاهده است1. بسياري از مرثيه خوان ها بدون ﺁنكه تحصيلات ﺁوازي داشته باشند به شكل سينه به سينه دستگاهها و گوشه ها را فرا گرفته اند مي توان ادعا كرد بدون تسلط بر دستگاههاي موسيقي سنتي مرثيه خواني ﺁذري بسيار سخت است تعزيه هم كه خود بحث مستقلي دارد .

- لغات و اصطلاحات ادبي مورد استفاده در شعرهاي مرثيه همگي يا برگرفته از ادبيات فني كهن سال فارسي است يا از تركيب كلمات فارسي و تركي يا در ساختار صرف و نحو تركي تركيب شده اند .

- اغلب مرثيه سرايان نامي ﺁذربايجان وﺁران علاوه بر مرثيه سرايي در فارسي هم طبع خود را سروده اند اين علاقه و ارتباط با زبان ملي ايرانيان در قسمت هاي جدا شده از ايران در قرن سيزدهم و چهاردهم هجري تا قبل از تسلط كمونيسم بر قفقاز و حتي سالهاي بعد قابل مشاهده است نمونه ﺁن مرثيه هاي ميرزا علي اكبر صابر صاحب "هوپ هوپ نامه" است و يا نوحه هاي باقي مانده از غزلسراي معروف ﺁذربايجاني علي ﺁقا واحد نمونه هاي ﺁن است كه در دوران تسلط كمونيسم بر اران اين هويت ايراني اسلامي را تداوم داده است. اين تداوم در روستاها و نواحي دور دست از شهرها را بيشتر مي توان ديد.

- محتواي برخي از مرثيه ها هم ماهيت كاملاً ايراني دارد. به طور مثال در دواوين مرثيه تركي ﺁذري شعراي بسياري به داستان شهربانو و نحوه عزيمت او از كربلا پرداخته اند گرچه به لحاظ تاريخي در اين موضوع ترديد است ولي به لحاظ راهيابي اين داستان به مرثيه هاي تركي قابل دقت مي باشد يا ﺁنكه اين حكايت مستقيم از ادبيات مرثيه فارسي به وسيله شعراي مرثيه سرا به ادبيات مرثيه تركي راه يافته يا ﺁنكه در ﺁذربايجان اين حكايت كه پيوند ايرانيان – به ويژه بقاياي خاندان ساساني – را با خاندان اهل بيت نشان مي دهد قبل از تغيير زبان مردم اين خطه وجود داشته پس از تغيير زبان به ادبيات مرثيه راه يافته است در هر صورت اين داستان كه ميراث شعوبيه ايراني است در ادبيات مرثيه تركي ﺁذربايجان و اران به فراواني ديده مي شود.

كوتاه سخن ﺁنكه شعر و ادبيات شيعي ﺁذربايجان ﺁئينه تمام نماي فرهنگ ايراني كه تاكنون به دلايل متعدد با اين زاويه ديد مورد توجه قرار نگرفته است با توجه به تلاش هاي سازمان يافته جهت تحريف هويت ايراني ﺁذري هاي ايران ضرورت بررسي جدي مسائل مهم تاريخي و فرهنگي را ايجاب مي كند . طرح اين موضوع هم نخستين قدم براي بررسي اين موضوع تلقي مي شود تا به بررسي عوامل ﺁشكار و پنهان هويت ايراني اسلامي ﺁذربايجان و ادبيات غني و شكوفاي مرثيه ﺁن پرداخته شود.

منابع و ماخذ
1- در اين روند دو عامل مهم نقش داشته است يكي ديوان سالاري و ديگري عرفان و تصوف محققان دلايل ديگري براي اين رواج ذكر كرده اند رك به: عزيز الله بيات ، كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران ، تهران ، اميركبير، 1367، ص 222.

2- رك به: فاروق سومر ، نقش تركان ﺁناطولي در تشكيل و توسعه دولت صفوي ، ترجمه دكتر احسان اشراقي و دكتر محمد تقي امامي ، تهران، نشر گستره، 1371. مقدمه كتاب صصص 17،18، 19

3- محمد فضولي ، حديقه السعدا، ج 1 ، به تصحيح مير صالح حسيني ، تهران ، انتشارات بين المللي المهدي ، 1373.

4- در اين مورد نگارنده پژوهشي تحت عنوان" تركي سرايان ايران در عصر صفوي" ﺁماده چاپ دارد.

5- اسامي برخي از اين شعرا و اديبان به شرح زير است : حسن بيگ هادي، مشهدي ايوب باكي ملا علي حليفه ، ملا محمد قاضي ، محمد علي بيگ مخفي، مهدي قليخان، محمود بيك وزيران، ميرزا ابراهيم صبا، ميرزا محرم، جعفر قلي خان جوانشير، حاجي ملا نجف قلي قراباغي ، محمد بيك جوانشير مشهدي عبدل قراباغي، ملا خليل شاكي ابدالي ، زين العابدين ساغري ، مشهدي حسين سائل ، قاسم بيك ذاكر، .... رك به ميرزا صدراي مجتهد زاده . . ، رياض العاشقين، تذكره شعراي قراباغ ، به كوشش يحيي خان محمد ﺁذري ، تهران ، انتشارات ﺁفرينش ، 1373.

* - نگارنده مقاله اي تحت عنوان " ادبيات مرثيه ﺁذربايجان در نهضت امام خميني" را در دومين كنگره تاثير امام خميني و انقلاب اسلامي بر ادبيات معاصر در دانشكده ادبيات فارسي دانشگاه علامه طباطبائي، به صورت سخنراني در تاريخ 18/12/1378 ارائه نموده است.

** – رك به: رضا خسرو شاهي ، شعر و ادب فارسي در آسياي صغير تا سده دهم هجري ، تهران دانشسراي عالي ، 1350

محمد امين رياحي ، زبان و ادب فارسي در قلمرو عثماني ، تهران ، پاژنگ ، 1369 .

* – رك به : كليات ديوان فضولي هفت جلدي، كتابفروشي فردوسي ، تبريز، بي تاريخ چاپ، ص 127.

تجديد چاپ شده از روي كليات فضولي چاپ شده به سال 1286 هجري قمري در استانبول

بند دوم اين تركيب بند چنين است:

ماه محرم اولدي مسرت حرامدور ماتم بوگون شريعته بيراحترا مدور

تجديد ماتم شهدا نفع سيزد گل غفلت سراي دهرده تنبيه عامدور

غوغاي كربلا خبرين سهل سانماكيم نقص وفاي دهره دليل تما مدور

هر ذره اشك كيم توكيلور ذكر ﺁل ايله سياره سپهره علو مقا مدور

هردمده ﺁه كيم چكيلور اهل بيت ايچون مفتاح روضه دار السلامدور

شاد اولما سون بوواقعه دن شاد اولان گوگل

بيردم بلا و غصه دن ﺁزاد اولان گوگل

* – در موضوع شعر و ادب فارسي در قفقاز تاليف ارزشمندي نيز از استاد عزيز دولت ﺁبادي به نام پارسي سرايان قفقاز چاپ و منتشر شده است.

* – رك به: محمد تقي مسعوديه، موسيقي تعزيه، تهران، سروش ، 1367.

نویسنده رحیم نیکبخت , کارشناس ارشد تاریخ و عضو مرکز اسناد اسلامی , پایگاه ایراس , آریارمن , برداشت این جستار با ذکر نام و آدرس پایگاه آزاد است

........................................................................................................................................

بازگشت به برگ نخست